महाराष्ट्राच्या विकासात दिव्यांग व्यक्तींचे योगदान महत्त्वाचे आहे, परंतु त्यांना अनेकदा सामाजिक आणि आर्थिक आव्हानांना सामोोरे जावे लागते. या आव्हानांवर मात करण्यासाठी आणि त्यांना सन्मानाने जीवन जगता यावे यासाठी महाराष्ट्र शासनाने अनेक कल्याणकारी योजना सुरू केल्या आहेत. यापैकीच एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण योजना म्हणजे संजय गांधी निराधार योजना दिव्यांग लाभार्थ्यांसाठी. ही योजना विशेषतः निराधार व्यक्तींना, ज्यात दिव्यांग व्यक्तींचा मोठा समावेश आहे, आर्थिक पाठबळ पुरवून त्यांना आत्मनिर्भर बनवण्याच्या उद्देशाने सुरू करण्यात आली आहे. सन 2026 पर्यंत या योजनेची अंमलबजावणी अधिक प्रभावीपणे आणि सुलभपणे व्हावी यासाठी सातत्याने प्रयत्न केले जात आहेत.
📷 Yogendra Singh — Pexels
आकडेवारीनुसार, महाराष्ट्रात एकूण लोकसंख्येपैकी सुमारे 2.6% व्यक्ती दिव्यांग आहेत (संदर्भ: जनगणना 2011). या मोठ्या लोकसंख्येला आधार देण्यासाठी आणि त्यांच्या जीवनात सकारात्मक बदल घडवून आणण्यासाठी संजय गांधी निराधार योजनेसारख्या उपक्रमांची अत्यंत आवश्यकता आहे. ही योजना केवळ आर्थिक मदतच देत नाही, तर दिव्यांग व्यक्तींना समाजात समानतेने आणि आदराने जगण्यासाठी आवश्यक आत्मबल देखील प्रदान करते. 'दिव्यांग सारथी'च्या या विशेष लेखात, आम्ही तुम्हाला संजय गांधी निराधार योजना दिव्यांग व्यक्तींसाठी कशी काम करते, त्यासाठी कोणती पात्रता लागते, आवश्यक कागदपत्रे कोणती आहेत आणि अर्ज प्रक्रिया कशी आहे, याबद्दल सविस्तर माहिती देणार आहोत. या योजनेचा लाभ घेऊन तुमचे जीवन कसे अधिक सुरक्षित आणि सन्माननीय बनवता येईल, याचा संपूर्ण तपशील तुम्हाला येथे मिळेल. चला तर, या महत्त्वपूर्ण योजनेची सविस्तर माहिती जाणून घेऊया.
संजय गांधी निराधार योजना दिव्यांग: मुख्य माहिती
संजय गांधी निराधार योजना ही महाराष्ट्र शासनाच्या सामाजिक न्याय व विशेष सहाय्य विभागामार्फत राबवली जाणारी एक महत्त्वाची योजना आहे. या योजनेचा मुख्य उद्देश समाजातील निराधार, विधवा, परित्यक्ता, दुर्बळ घटक आणि होय, दिव्यांग व्यक्तींना आर्थिक सहाय्य प्रदान करणे हा आहे. 1980 च्या दशकात सुरू झालेली ही योजना काळाच्या ओघात अनेक बदल आणि सुधारणांसह समाजातील गरजू घटकांपर्यंत पोहोचत आहे. 2026 पर्यंत ही योजना अधिक सुलभ आणि प्रभावी करण्यावर भर दिला जात आहे.
योजनेची व्याप्ती आणि दिव्यांग व्यक्तींसाठी विशेष तरतुदी
संजय गांधी निराधार योजना दिव्यांग व्यक्तींसाठी एक महत्त्वाचा आधारस्तंभ आहे. या योजनेअंतर्गत, ज्या दिव्यांग व्यक्तींना 40% किंवा त्याहून अधिक अपंगत्व आहे आणि ज्यांच्याकडे उत्पन्नाचे कोणतेही निश्चित साधन नाही, त्यांना मासिक आर्थिक मदत दिली जाते. ही मदत त्यांना दैनंदिन गरजा पूर्ण करण्यास आणि औषधोपचाराचा खर्च भागवण्यास उपयुक्त ठरते. या योजनेमुळे दिव्यांग व्यक्तींना समाजाच्या मुख्य प्रवाहात आणण्यास मदत होते आणि त्यांना इतरांवर अवलंबून राहावे लागत नाही.
या योजनेची व्याप्ती ग्रामीण आणि शहरी दोन्ही भागांमध्ये आहे. राज्यातील प्रत्येक जिल्ह्यामध्ये आणि तालुक्यामध्ये या योजनेची अंमलबजावणी केली जाते. स्थानिक प्रशासकीय यंत्रणा, जसे की तलाठी कार्यालय, तहसीलदार कार्यालय आणि सेतू केंद्रे, योजनेच्या अंमलबजावणीत महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
योजनेअंतर्गत मिळणारे अनुदान थेट लाभार्थीच्या बँक खात्यात जमा केले जाते, ज्यामुळे पारदर्शकता येते आणि मध्यस्थांचा सहभाग टाळला जातो. यामुळे योग्य लाभार्थींना वेळेवर मदत मिळते. या योजनेसाठी अर्ज करण्याची प्रक्रिया देखील सोपी आणि सुलभ करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे, जेणेकरून जास्तीत जास्त गरजू दिव्यांग व्यक्ती या योजनेचा लाभ घेऊ शकतील.
संजय गांधी निराधार योजना दिव्यांग: पात्रता व आवश्यक कागदपत्रे
संजय गांधी निराधार योजना दिव्यांग व्यक्तींसाठी निश्चित केलेल्या पात्रतेचे निकष आणि आवश्यक कागदपत्रे समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे, जेणेकरून अर्ज करताना कोणतीही अडचण येणार नाही. खालील प्रमुख अटी व कागदपत्रे तपासा.
पात्रतेचे निकष (Eligibility Criteria)
- अधिवास (Domicile): अर्जदार महाराष्ट्राचा कायमचा रहिवासी असावा.
- अपंगत्वाचे प्रमाण: अर्जदाराकडे किमान 40% किंवा त्याहून अधिक अपंगत्वाचे प्रमाणपत्र असणे आवश्यक आहे. हे प्रमाणपत्र सक्षम वैद्यकीय प्राधिकरणाने दिलेले असावे.
- उत्पन्नाची मर्यादा: अर्जदाराचे वार्षिक उत्पन्न ग्रामीण भागासाठी ₹21,000/- पर्यंत आणि शहरी भागासाठी ₹21,000/- पर्यंत असावे. कुटुंबाचे एकूण वार्षिक उत्पन्न या मर्यादेत असावे.
- वय: या योजनेसाठी वयाची अट सामान्यतः लागू नसते, परंतु अर्जदार निराधार असणे महत्त्वाचे आहे.
- इतर योजना: अर्जदार इतर कोणत्याही समान शासनाच्या योजनेचा लाभ घेत नसावा, जेणेकरून दुहेरी लाभाचा गैरवापर टाळता येईल.
- आधारभूत व्यक्ती: अर्जदाराला कुटुंबातून कोणीही आधार देणारे नसावे किंवा त्यांचे मासिक उत्पन्न वरील मर्यादेपेक्षा जास्त नसावे.
आवश्यक कागदपत्रे (Required Documents)
संजय गांधी निराधार योजना दिव्यांग अर्ज करताना खालील कागदपत्रे तयार ठेवावी:
- आधार कार्ड (Aadhaar Card)
- रहिवासी दाखला (Domicile Certificate)
- उत्पन्नाचा दाखला (Income Certificate) – तहसीलदार किंवा सक्षम अधिकाऱ्याने दिलेला.
- अपंगत्वाचे प्रमाणपत्र (Disability Certificate) – किमान 40% किंवा अधिक अपंगत्व दर्शवणारे.
- बँक पासबुकची प्रत (Bank Passbook Copy) – राष्ट्रीयीकृत बँकेत खाते असणे आवश्यक.
- पासपोर्ट आकाराचे फोटो (Passport Size Photographs) – अलीकडचे 2-3 फोटो.
- रेशन कार्ड (Ration Card) – कुटुंबाच्या तपशीलासाठी.
- वयाचा दाखला (Age Proof) – जन्म दाखला किंवा शाळा सोडल्याचा दाखला.
- प्रतिज्ञापत्र (Affidavit) – अर्जदार इतर कोणत्याही योजनेचा लाभ घेत नाही आणि दिलेली माहिती सत्य आहे याबद्दलचे स्वयं-घोषणापत्र.
संजय गांधी निराधार योजना दिव्यांग: अर्ज प्रक्रिया (Step-by-Step)
संजय गांधी निराधार योजना दिव्यांग व्यक्तींसाठी अर्ज करण्याची प्रक्रिया शक्य तितकी सुलभ केली गेली आहे. अर्ज तुम्ही ऑफलाइन किंवा काही ठिकाणी ऑनलाइन देखील सादर करू शकता. येथे आम्ही तुम्हाला अर्ज करण्याची सविस्तर प्रक्रिया देत आहोत.
-
पायरी 1: अर्ज मिळवा (Obtain Application Form)
संजय गांधी निराधार योजनेचा अर्ज तुमच्या नजीकच्या तहसीलदार कार्यालय, तलाठी कार्यालय, सेतू केंद्र किंवा महा-ई-सेवा केंद्र येथे उपलब्ध असतो. तुम्ही महाराष्ट्र सरकारच्या सामाजिक न्याय व विशेष सहाय्य विभागाच्या अधिकृत वेबसाइटवरूनही अर्ज डाउनलोड करू शकता. -
पायरी 2: अर्ज भरा (Fill the Application Form)
अर्जातील सर्व माहिती काळजीपूर्वक आणि अचूक भरा. यामध्ये तुमचे नाव, पत्ता, जन्मतारीख, अपंगत्वाचा प्रकार व प्रमाण, बँक खाते तपशील आणि उत्पन्नाची माहिती यांचा समावेश असतो. कोणतीही चुकीची माहिती देऊ नका. -
पायरी 3: कागदपत्रे जोडा (Attach Documents)
वर नमूद केलेली सर्व आवश्यक कागदपत्रे (आधार कार्ड, उत्पन्नाचा दाखला, अपंगत्वाचे प्रमाणपत्र, बँक पासबुकची प्रत इत्यादी) अर्जासोबत जोडा. सर्व कागदपत्रांच्या सत्यप्रतींवर तुमची सही (self-attestation) असणे आवश्यक आहे. -
पायरी 4: अर्ज सादर करा (Submit the Application)
भरलेला अर्ज आणि सर्व कागदपत्रांसह तुमच्या स्थानिक तहसीलदार कार्यालय किंवा संजय गांधी निराधार योजना कक्ष येथे सादर करा. अर्ज सादर करताना तुम्हाला एक पोचपावती (Acknowledgement Receipt) मिळेल, ती जपून ठेवा. ही पोचपावती तुमच्या अर्जाच्या स्थितीची चौकशी करण्यासाठी उपयुक्त ठरेल. -
पायरी 5: अर्जाची पडताळणी (Application Verification)
सादर केलेल्या अर्जाची आणि कागदपत्रांची स्थानिक प्रशासकीय अधिकारी (उदा. तलाठी) द्वारे पडताळणी केली जाते. यामध्ये अर्जदाराच्या निवासस्थानाची आणि उत्पन्नाची खात्री केली जाते. अपंगत्वाच्या प्रमाणपत्राचीही तपासणी केली जाते. -
पायरी 6: मंजुरी आणि अनुदान वितरण (Approval and Grant Disbursement)
पडताळणीनंतर, अर्ज पात्र ठरल्यास जिल्हाधिकारी किंवा सक्षम अधिकारी यांच्याकडून मंजुरी दिली जाते. मंजुरी मिळाल्यानंतर, योजनेअंतर्गत मिळणारे मासिक अनुदान थेट लाभार्थीच्या बँक खात्यात जमा केले जाते. ही प्रक्रिया पूर्ण होण्यासाठी काही आठवडे लागू शकतात.
ही प्रक्रिया समजून घेतल्यास, संजय गांधी निराधार योजना दिव्यांग लाभार्थ्यांना अर्ज करणे सोपे होईल. कोणत्याही अडचणीसाठी तुम्ही स्थानिक प्रशासकीय कार्यालयात संपर्क साधू शकता.
संजय गांधी निराधार योजना दिव्यांग: आर्थिक लाभ व अनुदान
संजय गांधी निराधार योजना दिव्यांग व्यक्तींना नियमित आणि स्थिर आर्थिक मदत प्रदान करते, ज्यामुळे त्यांना दैनंदिन गरजा पूर्ण करण्यास आणि आर्थिक दृष्ट्या अधिक सुरक्षित वाटण्यास मदत होते. या योजनेअंतर्गत मिळणाऱ्या अनुदानाची रक्कम आणि त्याच्या वितरणाबद्दलची माहिती खालीलप्रमाणे आहे.
मासिक अनुदानाची रक्कम
या योजनेअंतर्गत, पात्र दिव्यांग व्यक्तींना दरमहा ठराविक रक्कम अनुदान म्हणून दिली जाते. ही रक्कम थेट लाभार्थ्यांच्या बँक खात्यात जमा केली जाते, ज्यामुळे पारदर्शकता आणि वेळेवर लाभ सुनिश्चित होतो. 2026 पर्यंत या योजनेतील अनुदानाच्या रकमेत संभाव्य वाढ किंवा सुधारणा होऊ शकते, परंतु सध्याची तरतूद खालीलप्रमाणे आहे.
| अनुदानाचा प्रकार | लाभार्थी गट | मासिक अनुदान (रु.) | वितरणाची पद्धत |
|---|---|---|---|
| मासिक आर्थिक सहाय्य | पात्र दिव्यांग व्यक्ती | रु. 1000/- | थेट बँक हस्तांतरण (DBT) |
ही रक्कम दिव्यांग व्यक्तींना त्यांच्या दैनंदिन खर्चासाठी, औषधोपचारासाठी, प्रवासासाठी किंवा इतर जीवनावश्यक गरजा पूर्ण करण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त ठरते. शासनाचा उद्देश आहे की, या आर्थिक मदतीमुळे दिव्यांग व्यक्तींना समाजात अधिक सन्मानाने जगता यावे आणि त्यांना कोणावरही अवलंबून राहावे लागू नये.
अनुदानाचे वितरण आणि पारदर्शकता
अनुदानाचे वितरण हे थेट लाभार्थीच्या बँक खात्यात (Direct Benefit Transfer - DBT) केले जाते. यामुळे योजनेमध्ये पारदर्शकता येते आणि भ्रष्टाचार कमी होतो. लाभार्थीला स्वतःच्या बँक खात्यातून पैसे काढता येतात, ज्यामुळे त्यांना त्यांच्या गरजेनुसार पैशांचा वापर करता येतो. ही प्रक्रिया सुनिश्चित करते की, संजय गांधी निराधार योजना दिव्यांग लाभार्थ्यांपर्यंत विनाअडथळा पोहोचेल.
संजय गांधी निराधार योजना दिव्यांग: महत्त्वाचे नियम व अटी
संजय गांधी निराधार योजना दिव्यांग व्यक्तींसाठी एक महत्त्वाचा आधार आहे, परंतु या योजनेचा लाभ कायमस्वरूपी मिळावा यासाठी काही नियम आणि अटींचे पालन करणे आवश्यक आहे. या अटींची माहिती असणे खूप महत्त्वाचे आहे, जेणेकरून भविष्यात तुम्हाला कोणताही लाभ घेण्यास अडचण येऊ नये.
- उत्पन्न मर्यादा: अर्जदाराचे आणि त्याच्या कुटुंबाचे वार्षिक उत्पन्न विहित मर्यादेपेक्षा जास्त असू नये. उत्पन्नाची मर्यादा बदलल्यास किंवा अर्जदाराचे उत्पन्न वाढल्यास लाभ बंद होऊ शकतो.
- निवासस्थान: अर्जदार महाराष्ट्राचा कायमस्वरूपी रहिवासी असणे अनिवार्य आहे. निवासस्थान बदलल्यास किंवा महाराष्ट्राबाहेर स्थलांतर केल्यास लाभ थांबवला जाऊ शकतो.
- पुनर्पडताळणी: योजनेच्या लाभाची नियमित पडताळणी केली जाऊ शकते. यावेळी अर्जदाराने सर्व आवश्यक कागदपत्रे आणि माहिती उपलब्ध करून देणे बंधनकारक आहे.
- अपंगत्व प्रमाणपत्र: अपंगत्वाच्या प्रमाणपत्राची मुदत संपल्यास किंवा त्यात बदल झाल्यास, नवीन/अद्ययावत प्रमाणपत्र सादर करणे आवश्यक आहे. अपंगत्वाचे प्रमाण 40% पेक्षा कमी झाल्यास किंवा व्यक्ती सक्षम झाल्यास लाभ बंद होऊ शकतो.
- इतर योजनांचा लाभ: अर्जदार केंद्र किंवा राज्य शासनाच्या इतर कोणत्याही समान आर्थिक सहाय्य योजनेचा लाभ घेत नसावा. एकाच वेळी दोन योजनांचा लाभ घेता येत नाही.
- मृत्यू किंवा गैरहजेरी: लाभार्थ्याचा मृत्यू झाल्यास किंवा तो सलग 6 महिन्यांपेक्षा जास्त काळ त्याच्या कायमच्या पत्त्यावर उपलब्ध नसल्यास लाभ बंद केला जातो.
- अचूक माहिती: अर्ज करताना कोणतीही खोटी किंवा दिशाभूल करणारी माहिती दिल्यास योजनेचा लाभ तात्काळ बंद केला जाईल आणि कायदेशीर कारवाई केली जाऊ शकते.
या अटींचे पालन करणे हे योजनेचा लाभ सातत्याने मिळवण्यासाठी आवश्यक आहे. कोणत्याही नियमाचे उल्लंघन झाल्यास योजनेचा लाभ थांबवला जाऊ शकतो किंवा रद्द केला जाऊ शकतो. त्यामुळे, संजय गांधी निराधार योजना दिव्यांग लाभार्थ्यांनी या नियमांची गांभीर्याने नोंद घ्यावी आणि आवश्यकतेनुसार आपल्या माहितीमध्ये बदल झाल्यास प्रशासनाला त्वरित कळवावे.
संजय गांधी निराधार योजना दिव्यांग: वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
उ: ही योजना दिव्यांग व्यक्तींना दरमहा आर्थिक अनुदान देऊन त्यांना आर्थिक स्थैर्य प्रदान करते. यामुळे त्यांना दैनंदिन गरजा, औषधोपचार आणि इतर खर्चांसाठी इतरांवर अवलंबून राहावे लागत नाही, ज्यामुळे त्यांचे जीवनमान सुधारते आणि त्यांना समाजात सन्मानाने जगता येते.
उ: ग्रामीण आणि शहरी दोन्ही भागांसाठी, अर्जदाराच्या कुटुंबाचे वार्षिक उत्पन्न ₹21,000/- पर्यंत असणे आवश्यक आहे. या मर्यादेपेक्षा जास्त उत्पन्न असलेल्या व्यक्ती या योजनेस पात्र नसतील.
उ: संजय गांधी निराधार योजनेचा लाभ घेण्यासाठी अर्जदाराकडे किमान 40% किंवा त्याहून अधिक अपंगत्वाचे प्रमाणपत्र सक्षम वैद्यकीय प्राधिकरणाकडून प्राप्त झालेले असणे आवश्यक आहे.
उ: तुम्ही तुमच्या नजीकच्या तहसीलदार कार्यालय, तलाठी कार्यालय, सेतू केंद्र किंवा महा-ई-सेवा केंद्र येथे या योजनेसाठी अर्ज करू शकता. महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत वेबसाइटवरूनही अर्ज डाउनलोड करता येतो.
उ: अर्ज मंजूर झाल्यानंतर साधारणपणे काही आठवड्यांच्या आत (2 ते 4 आठवडे) मासिक अनुदान थेट लाभार्थीच्या बँक खात्यात जमा होण्यास सुरुवात होते. ही प्रक्रिया प्रशासकीय वेळेनुसार बदलू शकते.
उ: नाही, एकाच वेळी तुम्ही केंद्र किंवा राज्य शासनाच्या इतर कोणत्याही समान आर्थिक सहाय्य योजनेचा लाभ घेऊ शकत नाही. दुहेरी लाभाचा गैरवापर टाळण्यासाठी हा नियम आहे.
उ: अपंगत्वाच्या प्रमाणपत्राची मुदत संपल्यास, तुम्हाला ते नूतनीकरण करून किंवा नवीन प्रमाणपत्र प्राप्त करून ते त्वरित संबंधित कार्यालयात सादर करणे आवश्यक आहे, अन्यथा तुमचा लाभ थांबवला जाऊ शकतो.
उ: होय, जर तुमचा अर्ज नाकारला गेल्यास, तुम्ही जिल्हाधिकाऱ्यांकडे किंवा संबंधित सक्षम प्राधिकरणाकडे पुनर्विचारासाठी अपील करू शकता. अर्जासोबत नाकारण्याचे कारण आणि तुमचे समर्थन करणारे पुरावे सादर करावेत.
संजय गांधी निराधार योजना दिव्यांग: सारांश
संजय गांधी निराधार योजना दिव्यांग व्यक्तींसाठी एक संजीवनी ठरू शकते. या योजनेची मुख्य वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:
- महाराष्ट्रातील निराधार दिव्यांग व्यक्तींना आर्थिक सहाय्य प्रदान करणारी राज्यस्तरीय योजना.
- किमान 40% अपंगत्व आणि ₹21,000/- पर्यंत वार्षिक उत्पन्न असलेल्या व्यक्ती पात्र.
- मासिक ₹1000/- चे अनुदान थेट बँक खात्यात जमा केले जाते.
- अर्ज प्रक्रिया सोपी असून, तहसीलदार, तलाठी किंवा सेतू केंद्रांवर अर्ज करता येतो.
- उत्पन्न मर्यादा, निवासस्थान आणि इतर योजनांचा लाभ न घेण्याचे नियम महत्त्वाचे आहेत.
- पारदर्शकता आणि योग्य लाभार्थ्यांपर्यंत पोहोचण्यासाठी DBT (थेट लाभ हस्तांतरण) पद्धत वापरली जाते.
- या योजनेमुळे दिव्यांग व्यक्तींना आर्थिक स्वावलंबन मिळण्यास आणि सन्मानाने जीवन जगण्यास मदत होते.
संपर्क व हेल्पलाइन नंबर्स
संजय गांधी निराधार योजना दिव्यांग लाभार्थ्यांसाठी किंवा इतर कोणत्याही प्रश्नांसाठी तुम्ही खालील संपर्क माध्यमांचा वापर करू शकता:
- सामाजिक न्याय व विशेष सहाय्य विभाग, महाराष्ट्र शासन:
अधिकृत वेबसाइट: https://sjsa.maharashtra.gov.in/ - तुमचे स्थानिक तहसीलदार कार्यालय / जिल्हाधिकारी कार्यालय:
प्रत्येक जिल्ह्यातील जिल्हाधिकारी कार्यालय आणि प्रत्येक तालुक्याच्या तहसीलदार कार्यालयात संजय गांधी निराधार योजना कक्ष असतो. तिथे तुम्हाला अधिक माहिती आणि सहाय्य मिळू शकते. - महा-ई-सेवा केंद्र / सेतू केंद्र:
जवळच्या महा-ई-सेवा केंद्र किंवा सेतू केंद्रावर अर्ज भरण्यास आणि कागदपत्रे जमा करण्यास मदत मिळू शकते. - महाराष्ट्र शासनाची हेल्पलाइन:
सामान्य शासकीय योजनांच्या माहितीसाठी तुम्ही 1800-120-8040 किंवा 1800-102-4040 या टोल-फ्री क्रमांकांवर संपर्क साधू शकता (वेळेनुसार क्रमांक बदलू शकतात, त्यामुळे अधिकृत वेबसाइटवर तपासणी करणे उत्तम). - ई-मेल:
सामाजिक न्याय विभागाच्या ई-मेल पत्त्यांवर तुम्ही तुमच्या शंका किंवा सूचना पाठवू शकता (अधिकृत वेबसाइटवर उपलब्ध).
योजनेबद्दल कोणतीही शंका असल्यास किंवा अधिक माहिती हवी असल्यास, संबंधित शासकीय कार्यालयात थेट संपर्क साधणे नेहमीच चांगले. तेथे तुम्हाला सर्वात अचूक आणि अद्ययावत माहिती मिळेल.
महाराष्ट्रातील दिव्यांग व्यक्तींसाठी अचूक व विश्वासार्ह माहिती देणारा अग्रगण्य मराठी ब्लॉग. आमचे उद्दिष्ट — प्रत्येक दिव्यांग व्यक्तीपर्यंत शासकीय योजनांची माहिती पोहोचवणे.
No comments:
Post a Comment